Kürtlerin önceki dini nedir sorusu, Orta Doğu’nun inanç tarihini anlamak isteyenler için önemli bir başlık olarak öne çıkmaktadır. Tarihsel ve akademik çalışmalar, Kürtlerin İslamiyet’ten önce farklı inanç sistemleriyle temas ettiğini, ancak bu süreçte en belirgin ve etkili dinin Zerdüştlük olduğunu ortaya koymaktadır. Bu inanç sistemi, Kürtlerin tarihsel olarak yaşadığı coğrafyayla doğrudan bağlantılıdır ve bölgenin siyasal yapılarıyla birlikte şekillenmiştir.
Zerdüştlüğün Ortaya Çıkışı ve Kurucusu
Zerdüştlük, MÖ 7. yüzyıla tarihlenen köklü bir inanç sistemi olarak kabul edilmektedir. Bu dinin kurucusu olarak Zerdüşt gösterilmektedir. Zerdüşt’ün MÖ 660–583 yılları arasında yaşadığı ve öğretilerini Orta Asya ile İran platosu arasında yaydığı ifade edilmektedir. İyilik ve kötülük arasındaki mücadeleyi merkeze alan bu inanç, tek tanrılı düşünceye yaklaşan yapısıyla döneminin diğer inanç sistemlerinden ayrılmıştır. Ateş, Zerdüştlükte kutsal bir unsur olarak kabul edilmiş, ancak tapınılan bir varlık değil, ilahi düzenin ve temizliğin sembolü olarak görülmüştür.
Medler Döneminde Zerdüştlük ve Kürt Coğrafyası
Zerdüştlük, ilk dönemlerinde bölgesel bir inanç sistemi olarak varlık göstermiştir. Özellikle Medler döneminde bu din, Kürtlerin ataları olarak kabul edilen toplulukların yaşadığı coğrafyada etkili olmuştur. Medler, İran platosu ve Zagros Dağları çevresinde hüküm sürerken, Zerdüştlük bu bölgede hem dini hem de ahlaki bir çerçeve sunmuştur. Bu durum, Kürtlerin tarihsel olarak Zerdüştlükle erken dönemde tanıştığını ve bu inancın toplumsal hayatta belirleyici bir rol oynadığını göstermektedir.
Pers İmparatorluğu Döneminde Resmî Din
Zerdüştlüğün bölgesel bir inançtan imparatorluk dinine dönüşmesi, Pers İmparatorluğu döneminde gerçekleşmiştir. Persler, geniş coğrafyalara hükmeden bir devlet yapısı kurarken, Zerdüştlüğü resmî din olarak benimsemişlerdir. Bu süreçte Zerdüştlük, yalnızca ibadet biçimleriyle değil, hukuk, ahlak ve devlet anlayışıyla da toplumun her alanına nüfuz etmiştir. Kürtlerin yaşadığı bölgeler de Pers hâkimiyeti altında bulunduğundan, Zerdüştlük bu coğrafyada güçlü bir biçimde varlığını sürdürmüştür.
Sasaniler ve Zerdüştlüğün Kurumsallaşması
Zerdüştlüğün en güçlü dönemlerinden biri Sasaniler devrinde yaşanmıştır. Sasaniler, Zerdüştlüğü sıkı kurallarla düzenleyerek kurumsal bir din hâline getirmiştir. Din adamları sınıfı oluşturulmuş, ateş tapınakları yaygınlaştırılmış ve inanç devletle bütünleşmiştir. Bu dönemde Zerdüştlük, yalnızca Pers elitlerinin değil, imparatorluk sınırları içinde yaşayan farklı halkların da resmî inancı olarak kabul edilmiştir. Kürtlerin yaşadığı bölgeler, bu süreçte Zerdüştlüğün yoğun olarak uygulandığı alanlar arasında yer almıştır.
Zerdüştlüğün Kürt Kültürüne Etkileri
Zerdüştlüğün Kürt toplumu üzerindeki etkisi yalnızca dinî pratiklerle sınırlı kalmamıştır. İyilik, doğruluk ve adalet kavramlarının ön planda tutulması, Kürt kültüründe yer eden ahlaki değerlerle büyük ölçüde örtüşmektedir. Ateşe saygı, doğaya verilen önem ve kozmik düzen anlayışı, Kürt folklorunda ve sözlü anlatılarda izlerini sürdürmektedir. Bu durum, Zerdüştlüğün Kürtlerin tarihsel kimliğinde derin bir kültürel iz bıraktığını göstermektedir.
Zerdüştlükten Diğer Dinlere Geçiş Süreci
Zerdüştlük, Sasaniler’in yıkılışına kadar resmî din olma özelliğini korumuştur. Bu tarihten sonra Orta Doğu’da yaşanan siyasi ve askerî gelişmeler, inanç yapısında da dönüşümlere yol açmıştır. Kürtler, bu süreçte önce Hıristiyanlık ve Musevilik gibi dinlerle temas etmiş, ardından İslamiyet’in bölgeye yayılmasıyla büyük ölçüde Müslüman olmuşlardır. Ancak Zerdüştlük, Kürtlerin İslamiyet öncesi en belirgin ve en yaygın inancı olarak tarihsel kayıtlarda yerini korumaktadır.
Kürtlerin Önceki Dini Üzerine Genel Değerlendirme
Kürtlerin İslamiyet, Hıristiyanlık ve Musevilikten önce benimsediği en önemli din Zerdüştlük olarak kabul edilmektedir. Zerdüşt tarafından kurulan bu inanç, Medler döneminde bölgesel bir din olarak ortaya çıkmış, Pers İmparatorluğu ve Sasaniler döneminde ise resmî din hâline gelmiştir. Kürtlerin yaşadığı coğrafyada yüzyıllar boyunca etkili olan Zerdüştlük, yalnızca bir inanç sistemi değil, aynı zamanda Kürtlerin tarihsel ve kültürel kimliğinin şekillenmesinde önemli bir unsur olarak değerlendirilmiştir.
Kaynak: Zeki Ersin Yıldırım