Diyarbakır, Mezopotamya’nın kuzey kapısı olarak kabul edilen konumuyla yalnızca şehir merkeziyle değil, köyleriyle de binlerce yıllık bir geçmişe sahip. Dicle Nehri çevresinde şekillenen bu topraklar, tarih boyunca pek çok uygarlığın yerleşim alanı oldu. Arkeolojik bulgular, yazılı kaynaklar ve yerleşim sürekliliği birlikte değerlendirildiğinde Diyarbakır’ın en eski köyü sorusu sıkça gündeme geliyor. Yapılan değerlendirmeler, Ergani ilçesi sınırları içerisinde yer alan ve Çayönü Tepesi çevresinde gelişen köy yerleşimlerinin, Diyarbakır’ın en eski köy yaşamının izlerini taşıdığını ortaya koyuyor.
Diyarbakır’da Köy Tarihi Nasıl Tespit Ediliyor
Bir köyün en eski olarak kabul edilebilmesi, yalnızca resmi kayıtlara veya idari sınırlara bakılarak belirlenmiyor. Uzmanlar, yerleşimin ne kadar süredir kesintisiz devam ettiğine, çevrede bulunan höyük ve arkeolojik alanlara, tarımsal faaliyet izlerine ve su kaynaklarıyla olan ilişkisine dikkat ediyor. Diyarbakır gibi tarihsel katmanları son derece yoğun olan bir bölgede, köylerin geçmişi çoğu zaman tarih öncesi dönemlere kadar uzanabiliyor.
Bu kriterler ışığında bakıldığında, Çayönü Tepesi çevresinde şekillenen yerleşim alanları, Diyarbakır kırsalındaki en eski yaşam izlerini barındırıyor. Çayönü, Neolitik döneme ait bulgularıyla yalnızca Diyarbakır’ın değil, tüm Anadolu’nun en erken yerleşim alanlarından biri olarak kabul ediliyor.
Çayönü Tepesi ve Ergani Çevresindeki Yerleşim
Çayönü Tepesi, Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında yer alıyor ve MÖ 10 binli yıllara kadar uzanan bir yerleşim geçmişine sahip. Bu alanın çevresinde gelişen köy yerleşimleri, tarımın ve yerleşik hayatın ilk örneklerini barındırıyor. Bu durum, Ergani çevresindeki köyleri Diyarbakır’ın en eski köyleri arasında öne çıkarıyor.
Çayönü’nde ortaya çıkarılan taş yapılar, erken dönem konut düzeni ve tarımsal üretim izleri, bu bölgede kesintisiz bir yaşamın varlığına işaret ediyor. Zaman içerisinde farklı medeniyetlerin etkisiyle yerleşim alanı genişlemiş ve bugünkü köy dokusu oluşmuş durumda.
Yerleşim Sürekliliği ve Kültürel Miras
Diyarbakır’ın en eski köyü tartışmalarında en önemli unsur yerleşim sürekliliği olarak öne çıkıyor. Çayönü çevresindeki köylerin en dikkat çekici yönü, tarih boyunca tamamen terk edilmemiş olmaları. Hititler, Huriler, Asurlular, Roma ve Bizans dönemlerinde de bu bölgenin yerleşim alanı olarak kullanıldığı biliniyor.
İslamiyet’in bölgeye gelmesiyle birlikte köy yaşamı farklı bir kültürel yapıya bürünmüş olsa da, tarım ve hayvancılığa dayalı yaşam biçimi devam etmiş durumda. Bu süreklilik, Ergani çevresindeki köyleri Diyarbakır’ın en köklü kırsal yerleşimleri arasına taşıyor.
Diyarbakır’daki Diğer Eski Köylerle Karşılaştırma
Diyarbakır’da Silvan, Bismil ve Çermik çevresinde de oldukça eski köy yerleşimleri bulunuyor. Ancak bu bölgelerde bazı köylerin zaman zaman boşaldığı ya da tamamen yer değiştirdiği biliniyor. Ergani çevresindeki yerleşimler ise tarih öncesi dönemlerden itibaren aynı coğrafyada yaşamın sürdürüldüğü nadir alanlardan biri olarak dikkat çekiyor.
Bu nedenle Diyarbakır’ın en eski köyü sorusuna verilen yanıt, genellikle Çayönü Tepesi çevresinde gelişen köy yerleşimleri oluyor. Bu bölge, hem arkeolojik kanıtlar hem de tarihsel kayıtlar açısından güçlü bir dayanağa sahip.
Günümüzde Diyarbakır’ın En Eski Köy Bölgesi
Bugün Ergani ve çevresindeki köyler, modern yaşamla tarihsel mirası bir arada barındırıyor. Bölgedeki kazı ve araştırma çalışmaları, köylerin tarihsel değerini daha görünür hale getirirken, yerel halk için de kültürel bir bilinç oluşturuyor. Çayönü çevresindeki köyler, Diyarbakır’ın geçmişine ışık tutan en önemli kırsal alanlar arasında yer almaya devam ediyor.
Uzmanlar, ilerleyen yıllarda yapılacak yeni araştırmaların, Diyarbakır kırsalındaki yerleşim tarihini daha da ayrıntılı biçimde ortaya koyacağını belirtiyor. Bu durum, Ergani çevresindeki köylerin Diyarbakır’ın en eski köyleri olarak anılmasını daha da güçlendiriyor.
Kaynak: Zeki Ersin Yıldırım
