Bugün Vali Fuat Bey Caddesi, diğer adıyla Büyükyol üzerinde bulunan Selahaddin-i Eyyubi Camii’ne baktığımızda, karşımızda yalnızca bir ibadethane görürüz. Oysa bu yapı, Urfa’nın yüzyıllara yayılan tarihinin yanında şehrin yakın geçmişine, elektrikle tanışmasına ve değişen şehir hayatına da tanıklık etmiş önemli bir mekândır.
Yapının bulunduğu yerde çok eski dönemlerden beri bir kilise bulunuyordu. Zaman içerisinde harap olan ve çeşitli dönemlerde yenilenen bu kilise, 19. yüzyılda yeniden inşa edildi. Kaynaklarda yapı, Aziz Johannes Prodromos Addai Kilisesi adıyla anıldığı gibi Surp Asdvadzadzin (Meryem Ana) Kilisesi olarak da geçmektedir.
Fakat bu yapının Urfa hafızasındaki en ilginç dönemlerinden biri, kilise olarak kullanıldığı dönemden çok daha sonra yaşandı.
Kilise olarak kullanımından sonra bir süre boş kalan yapının içerisine birkaç jeneratör yerleştirildi ve buradan Urfa’ya elektrik verilmeye başlandı. Jeneratörlerin bir Alman şirketine ait olduğu anlatılıyor. Elektriğin üretildiği bu yapı, zamanla halkın dilinde “Şirket” olarak anılmaya başladı. Böylece bir zamanlar ibadet mekânı olan tarihî yapı, Urfa’nın elektrikle tanıştığı dönemin de önemli merkezlerinden biri haline geldi.
Elektrik sistemi zaman içerisinde değişti, jeneratörler kaldırıldı ve “Şirket”in bu işlevi sona erdi. Fakat yapının halk arasındaki adı yaşamaya devam etti. Bugün resmî adı Selahaddin-i Eyyubi Camii olsa da, geçmişteki “Şirket” adı Urfa’nın sözlü tarihinin önemli parçalarından biri olarak hafızalarda kaldı.
Yapının bir sonraki büyük dönüşümü ise camiye çevrilmesiyle gerçekleşti. Uzun süre harap ve bakımsız durumda kalan yapının yeniden ihya edilerek cami olarak kullanılmasına yönelik girişimin öncülüğünü Rahmetli Abdülkadir Özen ve arkadaşları yaptı. Mevlid-i Halil Camii Derneği ile birlikte yürütülen çalışmalar kapsamında yapı temizlendi, onarıldı ve yeniden ibadete kazandırılması için çalışmalar başlatıldı.
Ancak bu dönüşüm sessiz sedasız gerçekleşmedi. Yapının geçmişte kilise olarak kullanılmış olması nedeniyle camiye dönüştürülmesine karşı çıkanlar oldu. Bu kişiler, yapının eski haliyle kalmasını istiyor ve bu amaçla imza topluyordu. Bu konu Mehmet Sarmış Hocanın Urfa üzerine yaptığı röportajlarda da sıkça yer almaktadır.
Buna rağmen camiye dönüştürme çalışmaları devam etti. Tarihî yapının geçmişinden gelen izleri mümkün olduğunca korunurken, cami olarak kullanılabilmesi için gerekli düzenlemeler yapıldı. Eski taş işçiliği, pencereler ve yapının çeşitli mimari unsurları bugün hâlâ geçmişten izler taşıyor. Camiye dönüştürülürken ise yeni işlevinin gerektirdiği mihrap ve minber gibi unsurlar eklendi.
Engellemelere ve uyarılara karşın camiye dönüştürme çalışmaları tamamlandı ve metruk halde bulunan tarihî yapı 1994 yılında cami olarak ibadete açıldı..
6 Şubat 2023 depremlerinde hasar gören cami, Haziran 2023'te restorasyona alındı. Restorasyon çalışmaları tamamlanan yapı, 20 Mart 2026'da Ramazan Bayramı'nın ilk günü kılınan bayram namazıyla yeniden ibadete açıldı.
Restorasyon sonrasında yapıyı yerinde inceleme fırsatı bulduğumda, çalışmaların tarihî yapının dokusuna büyük bir özen gösterilerek gerçekleştirildiğini gördüm. Yapının mimari unsurlarının ve geçmişten taşıdığı izlerin korunmuş olması dikkat çekiciydi. Caminin imamına da ilgisi ve rehberliği için teşekkür etmek gerekir. Yapıyı gezdirerek tarihî bölümleri ve restorasyon sonrasındaki durumunu yakından görmemize imkân sağladı.
Bugün Büyükyol’dan geçen bir Urfalı için burası Selahaddin-i Eyyubi Camii’dir. Fakat yapının duvarlarında bundan çok daha eski bir hikâye saklıdır.
Bir zamanlar Kilise olarak anılan bir yapı…
Sonra jeneratörlerin çalıştığı, Urfa’ya elektrik verilen ve halk arasında “Şirket” diye anılan bir yapı…
Daha sonra kaderine terk edilmiş, metruk bir yapı…
Ve yıllar sonra yeniden hayat bulan bir cami.
Bir yapının yüzyıllar içinde geçirdiği bu değişim, aslında Urfa’nın değişiminin de küçük bir özeti gibidir. Bugün belki çoğu kişi buranın bir zamanlar “Şirket” diye anıldığını bilmiyor. Oysa bu isim, Urfa’nın elektrikle tanıştığı günleri hatırlatıyor.
Kilise’den “Şirket”e, “Şirket”ten Selahaddin-i Eyyubi Camii’ne uzanan bu hikâye, yalnızca bir yapının değil, değişen Urfa’nın da hafızasıdır.
Faydalanılan Kaynaklar:Mehmet Sarmış-Röportajlar
Siyah Beyaz Fotoğraf: Houshamadyan
Diğer Fotoğraflar: Mehmet Emin Güneş
